Gotnesk letur

Įfram skal haldiš meš letursögu og nś er komiš aš žvķ merkilega hlišarskrefi sem gotneska letriš er en žaš var einkennisletur sķšmišalda žótt žaš hafi vķša veriš notaš įfram ķ prentverki nęstu aldirnar. Į sķšustu öldum mišalda leitaši menning hins kažólska heims til hęstu hęša og sem allra nęst sjįlfu himnarķki. Hinn rómanski bogi sem įšur hafši einkennt kirkjubyggingar fékk į sig odd sem teygši sig upp į viš og śr varš hinn hvassi gotneski stķll. Į sama hįtt snéru biblķuskrifarar Miš- og Noršur-Evrópu viš blašinu, lögšu til hlišar hina rśnnušu Karlungaskrift og tóku upp žetta hįa og kantaša letur sem hefur veriš kallaš gotneskt letur. Žessi leturžróun var žó kannski ekki bara fagurfręšilegt tķskufyrirbęri heldur lķka praktķskt žvķ meš gotnesku skriftinni var hęgt aš skrifa žéttar sem sparaši dżrmętt bókfell auk žess sem leturgeršin bauš upp į żmsar styttingar meš sameiningu einstakra stafa eins og sést ķ dęminu hér aš nešan.

Gotnesk Textura

Mynd:Handskrifaš textśr-letur ķ enskri Biblķu frį įrinu 1407.
 

Gotneskt letur er stundum kallaš öšrum nöfnum eins og t.d. brotaletur og blackletter į ensku. Gotneska heitiš festist eiginlega viš žessa leturgerš sem nišrandi uppnefni hśmanķskra Sušur-Evrópumanna sem voru į annarri og klassķskari lķnu og héldu įfram aš žróa sitt lįgstafaletur ķ žį įtt sem viš žekkjum ķ dag.

Gotneskt bśturElsta og stķfasta geršin af gotnesku letri nefnist textśr og einkennist af jöfnum, lóšréttum strikum ķ grunninn og misbreišum skįstrikum eftir žvķ hvernig žeim hallar gagnvart fjašurpennanum. Bogadregnar lķnur eru nįnast engar. Ef tekinn er bśtur śr almennilegri textśr-skrift į réttum staš kemur randmynstriš og reglan ķ ljós.

GutenbergsbiblķaFręgasta og įhrifamesta notkun į gotneska textśr-letrinu er sjįlf Gutenbergsbiblķa frį žvķ um 1450-60 sem er fyrsta og eitt fallegasta stórvirki prentlistarinnar. Žar var beitt žeirri byltingarkenndri nżjung aš hver stafur var handgeršur og steyptur ķ blż og stöfunum sķšan rašaš upp į hverja sķšu fyrir sig. Gutenberg sjįlfur vildi aš Biblķan vęri sem lķkust handskrifušum bókum og žvķ valdi hann aš nota gotneska textśr-letriš. Žessi hugsun įtti eftir aš vera rķkjandi įfram ķ prentverki um nokkurt skeiš.

Elstu ķslensku handritin voru ekki rituš meš gotneskri skrift heldur hinni eldri Karlungaskrift sem var lķkari lįgstafaskrift okkar tķma. Um 1400 voru gotnesku letrin hinsvegar nįnast allsrįšandi hér ķ handritagerš og sķšar ķ prentverki. Hin žétta og hvassa gerš gotneska letursins - textśr - var žó ekki notuš į prentašar bękur hér žvķ komnar voru fram léttari afbrigši sem bušu upp į sveigša og mżkri stafi. Gotneska leturafbrigšiš sem notuš var ķ Gušbrandsbiblķu nefnist fraktśr sem byggist bęši į beinum og sveigšum lķnum sem gerir letriš lęsilegra, en veršur žó um leiš óreglulegra į aš lķta ķ samfelldum texta heldur en textśr.

Gudšbrandsbiblķa letur

Mynd: Prentaš fraktśr letur ķ Gušbrandsbiblķu frį įrinu 1584.
 

Hinar léttari geršir gotnesks leturs voru mjög lķfseigar fram eftir öldum į vissum svęšum og žį sérstaklega ķ Noršur-Evrópu. Į Ķslandi héldu menn įfram aš prenta sķnar bękur meš žessum leturgeršum fram į 19. öld žó aš ķ Evrópu hafi veriš komin fram nśtķmalegri leturgeršir. Lķfseigust uršu žessi letur žó ķ Žżskalandi enda žóttu žetta lengst af vera žjóšleg letur. Nasistum žótti žaš einnig lķka ķ fyrstu en skiptu svo rękilega um skošun įriš 1941 eftir aš žeir fóru aš tengja gotnesk letur viš gyšinga, hvernig sem žeir fundu žaš śt.

Ķ dag eru gotnesk letur nįnast ekkert notuš ķ samfelldum texta nema ķ sérstökum tilfellum. Algengt er enn ķ dag aš nota gotnesku letrin ķ blašahausa viršulegra og ķhaldssamra dagblaša. Nęrtękast fyrir okkur er aš benda į haus Morgunblašsins sem byggist į hinu forna textśr-afbrigši. Hinsvegar mį gjarnan sjį gotnesk letur į allt öšrum og hörkulegri vettvangi t.d. mešal žungarokkara og rappara svo eitthvaš sé nefnt, en žį erum viš kannski komin dįlķtiš langt frį upphaflegu hugsun leturskrifara mišalda.

Dagblöš hausar

SnoopDog - Motorhead

 

- - - -

Eldri bloggfęrslur mķnar um letursöguna mį finna hér:

TRAJAN leturgeršin 

Hiš forneskjulega Śnsķal letur 

Mešal heimilda sem ég notast viš er įstęša til aš nefna samantektina: Žęttir śr letursögu eftir Žorstein Žorteinsson sem birtist ķ bókinni, Prent eflir mennt, ķ ritröšinni: Safn til išnsögu Ķslendinga.

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Jens Guš

  Gotneska letriš var og er sömuleišis įberandi ķ pönkdeildinni.  Til aš mynda į fyrstu plötu Dead Kennedys.  Ég notaši žaš į plötu Das Kapital.

Jens Guš, 10.4.2010 kl. 23:08

2 Smįmynd: Emil Hannes Valgeirsson

Jś einmitt, en žį mętti lķka minnast į Goth-tķskuna sem er nokkurskonar afsprengi pönksins.

Emil Hannes Valgeirsson, 11.4.2010 kl. 00:43

3 Smįmynd: Jens Guš

  Ja,  jį.  Sś tķska hefur reyndar ekkert meš letur aš gera heldur mśsķkstķl og žó enn fremur śtlit og/eša andlitsfarša.  Pönkararnir Siouxie & The Banshees og The Cure voru frumherjar įsamt žżskum pönkurum.  Žar var žaš fyrst śtlitiš (andlitsmįlun) og sķšar, ja, eša um svipaš leyti,  hjį öšrum munkaleg mśsķk.  Svo rann žetta saman ķ eitt: Joy Division,  Marylin Manson og aš hluta til norska daušarokkiš.  Jafnvel Rammstein... 

Jens Guš, 11.4.2010 kl. 02:37

4 Smįmynd: Jón Agnar Ólason

Skķnandi gott yfirlit, fróšlegt og skemmtilegt aflestrar. Takk fyrir žetta.

Jón Agnar Ólason, 11.4.2010 kl. 09:11

5 Smįmynd: Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson

Hér skrifar greinilega grafķskur hönnušur meš prentverk (typografķu) ķ huga, og gerir engan greinarmun į žróun mķnśskla ķ latneska stafrófinu ķ ritun (paleografķu) eša įletrun (epigrafķu). Stafagerši žróast ekki samtķmis ķ ritun og įletrunum og tekur sinn tķma aš fara gegnum Evrópu. Žessi žróunarsaga žķn er frekar einföld  og amerķsk, og nżjustu rannsóknir sżna m.a. aš breytingin yfir i "gotneska" mķnuskla, sem sést ķ litlum bókstöfum ķ ritverki, hafi veriš vegna nżrrar tķsku ķ aš beita pennanum og hugsanlegar vegna stęlingar į arameķskum bókstöfum (hebresku).

Žaš var ekki gotneskt skrift, sem bönnuš var ķ Žżskalandi įriš 1941, heldur stafagerš til ritunar, sem hönnuš var af manni sem hét Sütterlin, og var skriftin kennd viš hann. Ég held ekki aš žś getir kennt gyšingum um žį skrift. Hśn var bönnuš, žvķ embęttismönnum ķ hersetnum löndum gįtu ekki fyrir neina muni skiliš Sütterlin.

Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson, 11.4.2010 kl. 11:19

6 Smįmynd: Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson

embęttismenn ķ hersetnum löndum , įtti žetta aš vera.

Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson, 11.4.2010 kl. 11:21

7 Smįmynd: Emil Hannes Valgeirsson

Žaš er nś ekki hęgt aš koma öllu aš ķ svona stuttri bloggfęrslu, Vilhjįlmur. Hér er ég aš fjalla um gotneska letriš sem žróašist ķ ritušum bókartextum og sķšar prentun frekar en įletrunum. Fjašurpenninn kemur žar aušvitaš mikiš viš sögu. Ég kalla žetta hlišarskref ķ leturžróun žvķ samtķmis žróašist einnig svokallaš fornaletur sem sótti fyrirmyndir sķnar ķ rómverska hįstafaletriš og lįgstafa karlungaskriftina sem til varš ķ rķki Karlamagnśsar. Fornaletur er sķšan žaš letur sem varš aš lokum ofanį ķ almennum texta til okkar tķma, žó ekki fyrr en į 19. öld į Ķslandi.
Ég vil ekki eigna mér žaš aš kenna gyšingum um žessa skrift - žetta segja heimildir, m.a. sś sem ég vķsaši ķ, en žar segir mešal annars: „Eftir 1933 lögšu nasistar sķšan alla įherslu į aš prentaš vęri meš žessu žjóšlega žżska letri. En 1941 sölsušu žeir skyndilega um, gefin var śt tilkynning um aš rangt vęri aš brotaletur vęri žżskt: žetta vęri „Schwabacher-jśšaletur“ og óžżskt eftir žvķ, og sem fyrst skyldi taka upp fornaletur ķ Žżskalandi.“
Schwabacher kom fram į seinni hluta 15. aldar og er ein tegund gotnesks leturs (brotaleturs). Žaš er vel lķklegt aš žjóšverjar hafi viljaš leggja nišur gotneskt letur į strķšsįrunum af praktķskum įstęšum, en oft žótti samt žęgilegt aš kenna gyšingum um żmislegt sem ekki įtti lengur uppį pallboršiš.

Emil Hannes Valgeirsson, 11.4.2010 kl. 13:14

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband