Fornaletur og Garamond bókaletriš

Claude Garamond

Įfram skal haldiš meš letursögu. Ķ žeim bókum sem viš lesum ķ dag er nokkuš lķklegt aš meginmįlsletriš sem žar er notaš eigi sér fyrirmynd ķ žeim leturgeršum sem komu fram ķ frumbernsku prentlistarinnar į 15. og 16. öld. Meš prenttękninni var hver stafur handskorinn og steyptur ķ blż sem aftur žżddi aš įsżnd leturs ķ bókum var ekki lengur hįš takmörkunum rithandarinnar og fjašurpennans.

Eitt af fķnustu og algengustu bókaletrum nśtķmans eru Garamond letrin sem eiga ęttir aš rekja til franska leturgeršarmeistarans Claude Garamond sem uppi var ca. 1480-1561 og er mešal dįšustu listamönnum į sķnu sviši. Hann įtti stóran žįtt ķ aš žróa įfram og fķnisera hiš svokallaša fornaletur (Littera antiqua) sem er heiti į žvķ bókaletri sem aš lokum varš ofanį ķ hinum vestręna heimi.

Fornaletur er annars helst notaš til ašgreiningar frį gotneskum leturgeršum sem komu fram į sķšmišöldum og héldu vķša velli langt fram eftir öldum. Fornaletur er eignaš ķtölskum hśmanistum į 15. öld sem vildu endurvekja klassķska fagurfręši og menntir aš hętti endurreisnarinnar. Fyrirmyndin af skriftarletri ķtalskra handrita žess tķma var karlungaletriš frį žvķ um 800 sem er eldra en gotneska letriš en hįstafirnir voru af Rómverskri fyrirmynd. Žegar prentlistin barst til Ķtalķu fóru žeir svo strax ķ aš žróa žessar leturgeršir įfram og steypa ķ blż og śtkoman voru leturgeršir sem mjög lķkjast žvķ bókaletri sem viš notum enn ķ dag. 

Leturgeršir
Žegar hugsunarhįttur ķ anda endurreisnar breiddist śt um Evrópu jukust aš sama skapi vinsęldir fornaleturs og żmsir leturgeršarmeistarar komu fram sem žróušu fornaletriš įfram. Žį er ég aftur kominn aš franska leturgrafaranum Claude Garamond. Fyrstu letur hans komu fram um 1530 og uršu fljótlega mjög śtbreidd. Garamond letrin žykja vera fįguš og hafa yfir sér létt yfirbragš. Mešal nżjunga sem hann kom meš voru skįletursśtgįfur af hįstöfum sem full žörf var į en fram aš žessu hafši ekki tķškast aš blanda saman skįletri og beinu letriš ķ samfelldum texta.

Fótaletur
Algengt ķslenskt heiti į fornaletri er annars fótaletur (serif fonts) og fjölmargar geršir af žeim įttu eftir aš koma fram t.d. Palatino og Times sem bęši eru mjög algeng ķ dag. Meš nżjum leturgeršum fór Garamond letriš smįm saman śr tķsku žar til žaš var enduruppgötvaš eiginlega fyrir misskilning. Įriš 1825 fannst letursett sem ranglega var eignaš Claude Garamond og var žaš fyrirmyndin af żmsum seinni tķma Garamondum sem uršu vinsęl. Žaš var svo ekki fyrr en 100 įrum sķšar sem žaš uppgötvašist aš fyrirmyndin var 17. aldar verk leturgrafarans Jean Jannons. Sś śtgįfa Garamondleturs sem mest er notaš ķ dag var teiknuš įriš 1989, žaš kallast Adobe Garamond og į aš sjįlfsögšu sķna fyrirmynd frį meistaranum sjįlfum.

 
Bókartexti

Dęmi um Garamond letur śr bókinni ĶSLANDSFÖRIN eftir Gušmund Andra Thorsson.

- - - - -

Helsta heimild: Žęttir śr letursögu, eftir Žorstein Žorsteinsson. 

Eldri bloggfęrslur ķ žessum flokki:

TRAJAN leturgeršin

Hiš forneskjulega Śnsķal letur

Gotnesk letur


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is)

Takk fyrir žennan fróšleik. Nota sjįlfur alltaf Garamond ķ kynningum og ritgeršum enda žykir mér žaš fallegasta letriš.

Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is), 18.5.2010 kl. 23:41

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband